Wstęp

W sytuacjach przemocy i dyskryminacji uwaga najczęściej koncentruje się na sprawcy i osobie doświadczającej krzywdy. Tymczasem ogromną, często niedocenianą rolę odgrywa świadek – osoba, która widzi lub słyszy zdarzenie. To właśnie od jej reakcji, lub jej braku zależy, czy przemoc zostanie powstrzymana i uda się pomóc ofierze, czy też będzie się powtarzać.

Świadek przemocy – dlaczego nie regujemy?

Świadkiem przemocy może być każdy: uczeń w szkole, nauczyciel, kolega z pracy, sąsiad, klient w sklepie, przechodzień.

Niestety bardzo często świadkowie nie reagują, nie chodzi jednak zawsze o „złą wolę”, lecz o mechanizmy poznawcze i społeczne, które hamują działanie. Można tutaj wskazać kilka powodów:

• Efekt rozproszenia odpowiedzialności – zjawisko bardzo dobrze znane w psychologii społecznej polegające na tym, że osoby będące świadkami zdarzenia zakładają, że inni też to widzą/słyszą i zareagują. Paradoksalnie im więcej osób jest świadkami, tym mniejsze prawdopodobieństwo udzielenia pomocy, zareagowania.
• Niepewność – czasami nie wiemy jak zinterpretować daną sytuację, czy jest to przemoc/dyskryminacja, czy ktoś potrzebuje wsparcia, czy też nie, np. to tylko żart. Nie każda przemoc jest jednoznaczna. Jest to szczególnie częste w przypadku przemocy psychicznej i mikroagresji. Dodatkowo jeżeli są także inni świadkowie, którzy nie reagują, możemy zakładać, że „sytuacja nie jest poważna”. Brak jasności sytuacji prowadzi bardzo często do bezczynności.
• Strach przed konsekwencjami i konfrontacją – strach przed sprawcą, jego reakcją, czy też reakcją całej grupy (np. strach przed odrzuceniem ze strony grupy, konfliktem, zemsta sprawcy). Ta reakcja jest szczególnie częsta w szkole i pracy.
• Normy społeczne, kulturowe – jeśli w danej grupie lub społeczności brak reakcji jest normą, to jednostki rzadziej decydują się na działanie. Wynikać to może z przekonania, że „nie należy się wtrącać w nie swoje sprawy”, z normalizacji agresji („to tylko takie żarty”, „tak się mówi”) lub uprzedzeń i stereotypów wobec danej osoby/grupy która jest ofiarą (np. wobec osób innej rasy, innego wyznania, innych poglądów).
• Brak poczucia skuteczności – często zakładamy, że nie potrafimy pomóc. Wynika to z braku umiejętności udzielanie wsparcia, strachu, że możemy pogorszyć sytuację lub przekonania, że nasze zachowanie nic nie zmieni.
• Dehumanizacja ofiary – czasami ofiarę postrzegamy jako osobę „inną” (np. z powodu rasy, pochodzenia, poglądów, orientacji) co zmniejsza naszą empatię i usprawiedliwia brak reakcji („zasłużyła sobie na to”).

Jak reagować?

Reakcja świadka zachowań przemocowych, czy dyskryminacyjnych jest ogromna. Swoją interwencją może on natychmiast zatrzymać, przerwać akt przemocy. Dodatkowo, nawet drobna reakcja – gest, słowo – wzmacnia ofiarę, dając jej poczucie, że nie jest sama i bezradna. Nasz brak reakcji może być także odczytywane przez sprawcę jako przyzwolenie na tego typu zachowania, co automatycznie może eskalować akt przemocy.

Nie każda reakcja świadka na zdarzenie musi wiązać się z konfrontacją. Można zastosować inne działania:

• zwrócenie uwagi sprawcy („co Pan robi”, „to nie w porządku”, przestań”),
• poproszenie kogoś o pomoc (np. nauczyciela, sąsiada, przechodnia),
• zgłoszenie zdarzenia na policję, przedstawicielom szkoły, przez telefon zaufania,
• odezwanie się do ofiary – rozmowa z nią (np. „czy potrzebujesz pomocy”, „jak mogę Ci pomóc”, „widziałam co się stało”).

Reakcje świadków pokazują, że pewne zachowania są nieakceptowalne i nie ma na nie przyzwolenia, budując w ten sposób kulturę społeczności. Często wystarczy, aby jeden świadek zareagował, aby inni także podjęli działania. Udowodnione jest, że aktywna postawa świadków może znacząco ograniczyć przemoc np. rówieśniczą, domową.

Zakończenie

Świadek nie jest biernym obserwatorem – jest uczestnikiem sytuacji społecznej. Jego reakcja może zatrzymać przemoc, wesprzeć osobę pokrzywdzoną i wpłynąć na normy całej grupy lub społeczności. Właśnie dlatego tak ważne jest budowanie postawy: „widzę – reaguję – wspieram”. Każdy gest, słowo ma znaczenie. Należy pamiętać, że obojętność wzmacnia przemoc, a nawet niewielka reakcja może stać się początkiem zmiany.

Agnieszka Żebrowska – Wiceprezes Fundacji Amicus Cordis, wieloletni wykładowca i szkoleniowiec

Bibliografia:

Pyżalski J., Przemoc rówieśnicza i rola świadków w środowisku szkolnym, Edukacja, nr 4. 2015.

Szymańska J., Przemoc w szkole. Raport z badań, Warszawa ORE, 2012.

Włodarczyk R., Reagowanie świadków przemocy szkolnej – uwarunkowania i bariery, Forum Oświatowe, 30(2) 2018.

Wojciszke B., Grzyb T., Psychologia społeczna, Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2025

Rzecznik Praw Obywatelskich, Przeciwdziałanie przemocy i dyskryminacji – raport, Warszawa, 2020.

Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom, Przemoc w rodzinie – skala zjawiska i formy pomocy, Warszawa, 2021.

Helsińska Fundacja Praw Człowieka, Reagowanie na przestępstwa z nienawiści – poradnik, Warszawa, 2016.

Ośrodek Rozwoju Edukacji, Budowanie bezpiecznej szkoły. Strategie reagowania na przemoc rówieśniczą, Warszawa, 2015.