Wstęp
Współczesny świat komunikacji zmienił się diametralnie. Rozwój nowych technologii, w tym mediów społecznościowych i anonimowości z tym związanej sprawiły, że słowa rozchodzą się szybciej niż kiedykolwiek wcześniej. Słowa są podstawą naszej codziennej komunikacji z innymi, używamy ich wszyscy i wszędzie – w szkole, w domu, w internecie. Media i internet pozwalają nam dostarczać informacje szybciej, dalej i na masową skalę. Niestety czasami zapominamy, że słowa mają ogromną moc. Mogą dodawać odwagi, dawać drugiej osobie radość, ale mogą także ranić. Czasami wydaje się, że nasze „ostre słowa” są jedynie „ostrym komentarzem” czy „wyrażeniem opinii”, w rzeczywistości mają one poważne konsekwencje – zarówno dla jednostek, jak i dla całego społeczeństwa. Coraz częściej spotykamy się niestety ze zjawiskiem określanym jako mowa nienawiści.
Mowa nienawiści – co to takiego?
Mowa nienawiści to wypowiedzi, które obrażają, wyśmiewają lub poniżają innych ludzi z powodu tego, kim są. Może ona dotyczyć ich wyglądu, pochodzenia, niepełnosprawności, koloru skóry, religii, zainteresowań lub tego, kogo lubią. Według definicji stosowanej przez Radę Europy, mowa nienawiści obejmuje wszelkie formy wypowiedzi, które szerzą, podżegają, promują lub usprawiedliwiają nienawiść rasową, ksenofobię, antysemityzm oraz inne formy nietolerancji. Oznacza to, że nie chodzi wyłącznie o bezpośrednie groźby – także pozornie „niewinne” żarty czy stereotypowe komentarze mogą utrwalać uprzedzenia i prowadzić do wykluczenia społecznego.
Niby każdy ma prawo do wyrażania swojej opinii, ale problem pojawia się kiedy ktoś:
- z nas celowo rani innych swoimi słowami,
- powtarza i utrwala krzywdzące stereotypy,
- namawia do wykluczenia bądź krzywdzenia innej osoby, bądź grupy.
Wolność słowa kończy się tam, gdzie zaczyna się naruszanie godności i bezpieczeństwa drugiego człowieka. Różnica między krytyką a mową nienawiści polega na intencji i treści. Krytyka odnosi się do poglądów, działań czy decyzji. Mowa nienawiści atakuje tożsamość i podważa prawo do równego traktowania.
Mowę nienawiści można spotkać praktycznie wszędzie, najczęściej pojawia się w internecie (m.in. w mediach społecznościowych, w komentarzach pod postami, artykułami), w szkole, w wiadomościach. Każde miejsce, w którym dochodzi do komunikacji, może stać się przestrzenią szerzenia uprzedzeń. Internet stał się szczególnym miejscem nasilenia tego zjawiska – łatwo napisać coś przykrego, bo nie widzimy twarzy drugiej osoby. Ale po drugiej stronie ekranu zawsze jest prawdziwy człowiek z uczuciami.
Dlaczego mowa nienawiści jest niebezpieczna?
Słowa mają olbrzymią moc i wypowiedziane przez drugą osobę pozostają w nas swój ślad i to na długo. Osoba doświadczająca mowy nienawiści:
- czuje smutek i wstyd,
- boi się wychodzić z domu,
- odczuwa strach przed pójściem do szkoły,
- traci pewność siebie,
W konsekwencji sytuacje takie prowadzą do poważnych problemów emocjonalnych. Mowa nienawiści może prowadzić także do przemocy. Dlatego tak ważne jest, aby reagować.
Co możemy zrobić?
Podstawą jest reagowanie, co nie musi oznaczać od razu konfrontacji. Czasem wystarczy wyrazić sprzeciw, zgłosić obraźliwe treści administratorom serwisu, wesprzeć osobę, która stała się celem ataku. Edukacja – zarówno dzieci, jak i dorosłych – odgrywa kluczową rolę w budowaniu kultury szacunku.
Warto także rozwijać umiejętność krytycznego myślenia i empatii. Zanim opublikujemy komentarz, zastanówmy się, czy nasze słowa nie przyczynią się do czyjejś krzywdy. Internet nie jest przestrzenią oderwaną od rzeczywistości – po drugiej stronie ekranu zawsze jest człowiek.
Zakończenie
Mowa nienawiści nie znika sama. Milczenie wobec niej wzmacnia jej siłę. Społeczeństwo oparte na szacunku i różnorodności wymaga aktywnej postawy – zarówno ze strony instytucji, jak i każdego z nas. Słowa mogą dzielić, ale mogą też budować. To, którą drogę wybierzemy, zależy od naszej codziennej odpowiedzialności.
Agnieszka Żebrowska – Wiceprezes Fundacji Amicus Cordis, wieloletni wykładowca i szkoleniowiec
Bibliografia:
Rawski T., Między śmiechem a mową nienawiści, Oficyna Wydawnicza IMPULS,
Siemieniecki B., Wiśniewska-Nogaj L., Kwiatkowska W., Agresja zjawisko, skutki, zapobieganie, Wyd. Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2020.
Wieruszowski R. (red.), Mowa nienawiści a wolność słowa, Aspekty prawne i społeczne, Wolters Kluwer, Warszawa 2010.
https://bip.brpo.gov.pl/pl/tagi/mowa-nienawisci
https://mragowo.policja.gov.pl/o11/aktualnosci/82568,Czym-jest-mowa-nienawisci.html
Artykuł zamieszczony w ramach realizacji Projektu „Moc Równości–Przeciwdziałanie Przemocy i Dyskryminacji” realizowany w ramach programu regionalnego Fundusze Europejskie dla Dolnego Śląska (FEDS) 2021-2027, Priorytet 7: Fundusze Europejskie na rzecz rynku pracy i włączenia społecznego na Dolnym Śląsku, Działanie 7.3 Równe szanse.
